Bornes kreeg de award omdat de jury zeer onder de indruk was “hoe ze haar eigen originele hypothese heeft kunnen omzetten in een prachtig wetenschappelijk onderzoek. Daarnaast heeft zij blijk gegeven onderzoek te kunnen uitvoeren uitmondend in fantastische publicaties en presentaties. Het door haar uitgevoerde onderzoek biedt duidelijk fundamentele inzichten en klinische implicaties”, aldus het juryrapport. Jaarlijks wordt een jonge, getalenteerde onderzoeker gekozen om de BOOG Young Investigator Award op het NABON-BOOG symposium in ontvangst te mogen nemen. De onderzoeker krijgt dan de gelegenheid om een lezing te geven.

Tijdens haar promotieonderzoek bekeek Bornes hoe kankercellen veranderen tijdens de menstruatiecyclus en wat de invloed daarvan is op de werking van chemotherapie. Haar onderzoek ontstond vanuit twee lopende projecten in het laboratorium op het NKI. Zij keek naar chemotherapie en waarom sommige kankercellen resistent worden. Tegelijkertijd ontdekte een collega dat de hormonale cyclus bij muizen invloed heeft op de proliferatie van kankercellen. ‘We weten dat chemotherapie beter werkt op cellen die actief delen. Daarom vroegen we ons af: als kankercellen zich tijdens de cyclus anders gedragen, zou het dan uitmaken in welke fase van de cyclus chemotherapie wordt toegediend? Om dit te testen, hebben we muismodellen voor borstkanker gebruikt. Daaruit bleek dat chemotherapie effectiever is wanneer deze wordt toegediend in de fase waarin het progesterongehalte laag is, dat is de fase vóór de eisprong. Na de eisprong stijgt het progesterongehalte, en in die periode lijkt chemotherapie minder effectief. Voor ons voelde dit als een doorbraak. In eerste instantie zagen we het effect bij één chemotherapiekuur, wat al spannend was. Omdat chemotherapie vaak leidt tot het stoppen van de cyclus, was de vraag of het effect ook bij meerdere kuren zou aanhouden. Er lijkt een soort “inprenting” in de tumor plaats te vinden: de veranderingen die tijdens de eerste kuur optreden, blijven zichtbaar.’

Lage progesteronfase

Met het landelijk bevolkingsonderzoek borstkanker worden jaarlijkse veel gevallen van borstkanker gevonden: in 2023 ruim 6000 keer. Daarvan gaat het bij zo’n 2300 vrouwen om ductaal carcinoma in situ (DCIS), een voorstadium van borstkanker. Op dat moment is het nog niet gevaarlijk, want de tumorcellen zitten nog ingekapseld in de melkbuisjes. Stefan Hutten promoveerde onlangs op onderzoek naar deze afwijking die kan uitgroeien tot borstkanker. ‘We zien veel patiënten met DCIS. Uit ons onderzoek, maar ook uit andere onderzoeken, blijkt dat dit in driekwart van de gevallen nooit gevaarlijk zal worden. Deze vrouwen worden wel behandeld.’  
Vrouwen die te horen krijgen dat ze een afwijking hebben die mogelijk een voorstadium van borstkanker is, ervaren volgens Hutten hetzelfde als “echte” borstkankerpatiënten, met dezelfde psychologische stress en het idee dat er een kans is dat ze overlijden. ‘Terwijl in principe de kans op overlijden aan borstkanker na DCIS verwaarloosbaar is. Eigenlijk vinden we ook dat we het een andere naam moeten geven dan kanker’, zegt Hutten. 

Muismodellen 

Uit het onderzoek in muismodellen van Hutten bleek dat minder dan de helft van de DCIS-laesies in staat is de myoepitheliale cellaag te doorbreken en zich te ontwikkelen tot invasieve borstkanker. Meer dan de helft van de DCIS-laesies blijft indolent en zou onbehandeld kunnen blijven.  
Voor deze muismodellen werd patiëntmateriaal intraductaal geïnjecteerd in de melklieren van de muis, op dezelfde plek waar de tumorcellen normaal bij de patiënt zouden zitten. De aanpak met deze intraductale injectietechniek in muizen is vernieuwend: ‘Wij zijn de eerste die op deze manier en op deze schaal humane tumoren in de melklieren laten groeien. Zo kunnen we het voorstadium van borstkanker nabootsen en volgen of het invasief wordt en hoe dat dan gaat.’ Voorheen werd humaan weefsel geïnjecteerd in een muis, legt Hutten uit, maar dan onder de huid of in het vet rond de melklieren. ‘Deze omgeving is niet geschikt om oestrogeenreceptor positief borstkanker uit te laten groeien, terwijl 75 procent van alle borstkanker oestrogeenreceptor positief is. Dus eigenlijk misten we een heleboel.’ 

Veel borstkankerpatiënten worden neoadjuvant behandeld met een vorm van chemotherapie of hormoontherapie, in de hoop dat de tumor slinkt. ‘Gedurende de therapie maken we een aantal keer een MRI om te kijken of het wel of niet de goede kan opgaat en uiteindelijk volgt er dan een operatie. Dat is onze gouden standaard’, vertelt radioloog Ritse Mann (Radboudumc). Het is echter een ingewikkeld multidisciplinair en tijdrovend proces om tot zo’n besluit te komen. Met zijn onderzoeksgroep ontwikkelde Mann een AI-model dat zowel sneller als beter kan voorspellen hoe borstkankerpatiënten zullen reageren op neoadjuvante therapie. ‘Dit model is goed in staat om op basis van het gedrag van de tumor aan het begin van de chemotherapie of de systemische therapie te voorspellen welke patiënten wel of niet gaan reageren op de therapie en wat het eindresultaat zal zijn.’ Het artikel daarover verscheen in november 2024 in Nature Communications.¹ 

Heel veel data 

In het AI-model gaan heel veel data: ‘Hele MRI-studies, complete mammogrammen, ongeveer het hele EPD. Dankzij machine learning is het inmiddels mogelijk om informatie uit EPD’s te halen en te begrijpen. Oude modellen zijn niet in staat om met zoveel verschillende data te werken’, aldus Mann. 

Van ’t Veer begon haar wetenschapswerk in het Nederlands Kankerinstituut (NKI), maar werkt al jaren als hoogleraar Laboratory Medicine en onderzoeksleider van het Breast Oncology Program bij de University of California in San Francisco (UCSF). Ze is toevallig even terug in Amsterdam voor het bijwonen van de Heineken Roei Vierkamp die ze eerder vanuit de Amsterdamse Studenten Roei Vereniging mee heeft helpen organiseren. Ze kan dus tijd vrijmaken voor een live interview, dat aanvankelijk alleen de Willam L. Mc Guire Memorial Lecture als onderwerp had. Maar ze wil het graag ook over de Luigi Castagnetta Award hebben. ‘Want het waren twee heel verschillende prijzen’, zegt ze.  

Amazzone-project  

De Luigi Castagnetta Award kreeg ze van het Italiaanse Amazzone-project omdat ze met haar wetenschappelijk werk veel heeft betekend voor borstkankerpatiënten. Het Amazzone-project ondersteunt Italiaanse vrouwen met borstkanker in het bespreekbaar maken van hun ziekte, wat in Italië nog niet zo gebruikelijk is. Van ’t Veer werkt bij haar onderzoek veel met patiëntvertegenwoordigers en vindt de aandacht voor de patiënt als mens heel belangrijk.  Ze bewondert het werk van de Italiaanse dramaturg die voor het Amazzone-project acteerklassen voor vrouwen begeleidt waarin de vrouwen zich leren uitdrukken over hun ziekte. Tijdens de uitreiking van de prijs op Sicilië voerden vrouwen het toneelstuk Prometeo e Cancro op. ‘Dat was heel bijzonder om te zien. De vrouwen lieten zien hoe zij gevangen zitten in hun ziekte en zich proberen vrij te maken.’